دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
دانشکده علوم انساني
گروه آموزشي جغرافيا
پايان‌نامه جهت اخذ درجه كارشناسي ارشد “M.A”
رشته : جغرافيا گرايش : برنامه‌ريزي توريسم
عنوان:
پيامدهاي زيست محيطي توسعه توريسم
مطالعه موردي: ساحل چاف تا چمخاله
استـاد راهنمـا:
دكتر بهمن رمضاني
استـاد مشـاور:
دکتر تيمور آمار
نـگارش:
سميه گلچين چافي
تابستان 1392
سپاس و قدرداني
با سپاس بيکران به درگاه ايـزد منان که توفيق انجام اين پايان‌نامه را برايم ميسر فرمود. به حکم ادب و معرفت وظيفه خود مي‌دانم که از زحمات تمام کساني که مرا در انجام اين پژوهش ياري نموده‌اند، تشکر و قدرداني نمايم:
از اساتيد بزرگوارم جناب آقاي “دکتر بهمن رمضاني” در مقام استاد راهنما و جناب آقاي “دکتر تيمور آمار” در مقام استاد مشاور به جهت دقت نظر و راهنمايي‌هاي ارزنده‌شان نهايت سپاس و قدرداني را دارم. اميد است بتوانم قدرشناس زحمات بي‌دريغشان باشم. همچنين از استاد گرامي جناب آقاي “دکتر محمد باسط قريشي” در مقام استاد داور پايان‌نامه کمال تشکر و قدرداني را دارم.
تقديم به
پدر و مادر عزيزم با تمام وجود
مهرباناني که در رهگذر زندگي دلسوز و همراه من بوده اند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
مقدمه2
فصل اول : کليات
1-1 بيان مسأله4
1-2 اهميت و ضرورت تحقيق و کاربرد نتايج آن5
1-3 پرسش اصلي تحقيق (سؤال تحقيق )6
1-4 اهداف تحقيق6
1- 5 فرضيات تحقيق6
1- 6 روش تحقيق6
1- 7 ابزار گردآوري7
1- 8 روش تجزيه و تحليل اطلاعات7
1- 9 جامعه آماري پژوهش7
1- 10 پيشينه تحقيق7
1- 11 محدوديت هاي تحقيق11
فصل دوم: مباني نظري تحقيق
2- 1 تعاريف و مفاهيم12
2-1-1 توريسم و گردشگري13
2- 2 تاريخچه گردشگري
2- 3 اشکال گردشگري15
2- 4 برنامه ريزي گردشگري17
2- 5 گردشگري و محيط18
2- 6 توسعه پايدار SUSTAINABLE DEVELOPMENT19
2- 7 گردشگري پايدار21
2- 8 آثار و پيامدهاي گردشگري22
2- 9 گردشگري ساحلي23
2- 10 گردشگري در ايران24
فصل سوم: داده ها و روشهاي تحقيق
3-1 موقعيت جغرافيايي استان گيلان27
3-2 موقعيت شهرستان لنگرود28
3-3 موقعيت جغرافيايي منطقه چاف و چمخاله29
3-3-1 زمين شناسي منطقه30
3-3-2 ويژگي اقليمي منطقه30
3-3-3 منابع آب و خاک30
3-3-4 پوشش گياهي و حيات جانوري31
3-4 توسعه و محيط زيست31
3-5 ارزيابي اثرات زيست محيطي (EIA)32
3-6 اهداف ارزيابي اثرات زيست محيطي35
3-7 نيازها و ضرورت ها36
3-8 منافع ارزيابي36
3-9 محدوديت هاي ارزيابي37
3-10 انواع اثرات زيست محيطي37
3-11 شاخص هاي اثرات39
3-12 معيارهاي اثرات39
3-13 چگونگي اثرات پروژه بر محيط زيست40
3-14 ارزيابي اثرات زيست محيطي و توريسم43
3- 15 روش ها و تکنيک هاي ارزيابي آثار زيست محيطي46
3- 16 مراحل انجام ارزيابي47
3- 17 نتيجه گيري از روش EIA48
3-18 متدولوژي هاي تجزيه و تحليل در ارزيابي اثرات زيست محيطي48
3- 19 انواع ماتريس49
3-20 شناسايي و پيامدهاي زيست محيطي مناطق ساحلي50
3-21 روش ماتريس ارزيابي اثرات سريع (RIAM)50
3-21-1 معيارهاي ارزيابي53
3-21-2 اجزاء تشکيل دهنده محيط53
3-21-3 دامنه ها55
فصل چهارم: يافته هاي تحقيق
4-1 وضعيت گردشگري منطقه ساحلي چاف تا چمخاله57
4-2 تفسير يافته ها در جداول ماتريس پارامترهاي محيطي64
فصل پنجم: جمع بندي، ارزيابي فرضيه ها و پيشنهادات
5-1 نتيجه گيري69
5-2 ارزيابي فرضيه ها71
5-3 راهکارها و پيشنهادها71
منابع75

فهـرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 3-1 معيارهاي مورد استفاده در روش ماتريس ارزيابي اثرات سريع 52
جدول شماره 3-2 دامنه هاي مورد استفاده در روش ماتريس ارزيابي اثرات سريع 55
جدول شماره 3-3 پارامترهاي محيطي منطقه 56
جدول شماره 4-1 ماتريس پارامترهاي فيزيکي- شيميايي 59
جدول شماره 4-2 ماتريس پارامترهاي بيولوژيکي- اکولوژيکي 60
جدول شماره 4-3 ماتريس پارامترهاي اقتصادي- فني 61
جدول شماره 4-4 ماتريس پارامترهاي اجتماعي- فرهنگي 62
جدول شماره 4-5 جمع بندي نهايي ماتريس 64
فهـرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 4-1 تکرار دامنه ها در محيط فيزيکي- شيميايي 66
نمودار شماره 4-2 تکرار دامنه ها در محيط بيولوژيکي- اکولوژيکي 66
نمودار شماره 4-3 تکرار دامنه ها در محيط اقتصادي- فني 67
نمودار شماره 4-4 تکرار دامنه ها در محيط اجتماعي- فرهنگي 67
نمودار شماره 4-5 تکرار دامنه ها در پارامترهاي محيطي 68
فهـرست تصاوير
عنوان صفحه
شکل 5-1: رشد ساخت و سازهاي مسکوني و ويلا 73
شکل 5-2: اماکن اقامتي و پذيرايي در حال بهره برداري 74
فهـرست نقشه‌ها
عنوان صفحه
نقشه شماره 3-1 موقعيت محدوده مطالعاتي 29
چکيده
اهميت موضوع گردشگري به عنوان پديده اي نوين و منبعي براي توسعه از ابعاد مختلف سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و زيست محيطي قابل بررسي است و آن يکي از اصلي ترين منابع درآمد کشورها در حال حاضر است. متأسفانه گسترش جريان هاي گردشگري با برنامه ريزي نامناسب به همراه ضعف زيرساخت ها و مديريت گردشگري، اثرات زيست محيطي منفي زيادي در پي داشته است. يکي از روش‎هاي ارزيابي اثرات زيست محيطي، روش ماتريس ارزيابي اثرات سريع (RIAM) است که اين تحقيق براساس اين روش با داده هاي استاندارد از معيارهاي مهم ارزيابي انجام گرفته است. هدف از اين تحقيق، شناخت و ارزيابي اثرات زيست محيطي ناشي از اماکن اقامتي و پذيرايي توريستي در منطقه ساحلي چاف تا چمخاله با استفاده از روش ماتريس ارزيابي اثرات سريع (RIAM) در فاز بهره برداري بر چهار محيط فيزيکي- شيميائي، اکولوژيکي- بيولوژيکي، اجتماعي- فرهنگي و اقتصادي- فني مي باشد. نتايج به دست آمده نشان مي دهد که بر روي تمامي اجزاء محيط به غير از محيط اقتصادي- فني، اثرات منفي وجود دارد و اثرات مثبت، بعد از محيط اقتصادي- فني در محيط اجتماعي- فرهنگي است که تنها اثر منفي ناچيزي در سطح بهداشت و ترافيک ديده مي شود.
کلمات کليدي: گردشگري، ماتريس ارزيابي اثرات سريع(RIAM)، منطقه ساحلي چاف تا چمخاله

مقدمه
از آنجايي که فعاليت هاي گردشگري اثرات چشمگيري در اقتصاد مناطق پذيرنده گردشگران بر جاي مي‎گذارد، توجه فراواني به اين زمينه از فعاليت معطوف گرديده است. درصد عمده اي از اين فعاليت ها متکي بر طبيعت گردي است که بخش عمده اي از آن در نواحي ساحلي متمرکز شده است، که در صورت رعايت ضوابط و استانداردهاي زيست محيطي و همچنين انجام ارزيابي هاي مستمر در طول زمان بهره برداري، توسعه گردشگري مي تواند به عنوان عاملي در جهت حفاظت از محيط و افزايش کيفيت آن به شمار آيد. (فروغي ابري و ديگران،1388،ص1)
به طور کلي اثرات زيست محيطي به تغيير فيزيکي، شيميايي، بيوفيزيکي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي محيط زيست بر اثر يک يا چند فعاليت اطلاق مي شود و شناسايي اثرات زيست محيطي، بخش عمده و اصلي را در روند مطالعات زيست محيطي تشکيل مي دهد. شناسايي آثار و پيامدها ممکن است مثبت يا منفي بوده، پس اين موارد بايد مورد شناسايي قرار گرفته و اهميت هر نوع اثر با پيامد مشخص شده و منافع و مضرات آن به طور مستند و منطقي تشريح گردد. (www.tourismscience.ir)
در اين ميان، لزوم به کارگيري مدل EIA (Environmental Impact Assessment) ارزيابي اثرات زيست محيطي، در زمان معرفي يک پروژه براي مشخص کردن نوع اثرات و اندازه اثرات و راهکارهايي براي کاهش اثرات منفي و ناسازگار با محيط زيست ارائه مي دهد. لازم به ذکر است که EIA تصميم به اجرا شدن يا نشدن يک پروژه نمي گيرد، بلکه پيامدهاي زيست محيطي را پيش بيني کرده، در پيش روي تصميم گيران قرار مي دهد.
در اين تحقيق سعي شده است تا با مطالعه موردي منطقه ساحلي چاف تا چمخاله، تبييني از نقش توريسم و توسعه آن به لحاظ اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و محيطي به دست آيد و عوامل و فاکتورهاي متأثر از توسعه گردشگري مورد ارزيابي قرار گيرد. لذا با به کارگيري مدل EIA و نتايج به دست آمده از يک ماتريس ساده، امکان ثبت دائمي وقايع را در يک فرايند تصميم گيري فراهم مي آورد. در اين تحقيق با استفاده از ماتريس ارزيابي اثرات سريع (RIAM) در فاز بهره برداري امکانات توريستي بر چهار محيط فيزيکي – شيميايي، اکولوژيکي – بيولوژيکي، اجتماعي – فرهنگي و اقتصادي- فني مي باشد.
1-1 بيان مسأله
گردشگري در يک کليت، در بر گيرنده جرياني از سرمايه، انسان، فرهنگ و کنش متقابل ميان آنهاست که در فضاهاي جغرافيايي آثار مختلفي بر جاي مي نهد. رويکرد ديگري که در مورد تعريف گردشگري وجود دارد، اين است که به عنوان يک سيستم تلقي مي شود. در اين رويکرد، گردشگري نه به عنوان صنعت بلکه به عنوان سيستمي پيچيده لحاظ مي شود که از عوامل و مؤلفه هاي مختلفي تأثير پذيرفته و بر عوامل و مؤلفه هايي مؤثر بوده و افراد و گروه هاي متعددي در آن نقش ايفا مي کنند. در اين نگاه، گردشگري يک پديده اي کاملاً تأثير گذار و در عين حال تأثير پذير نسبت به فرهنگ، اقتصاد، سياست، تکنولوژي و محيط زيست مي باشد. (دهقاني نژاد،sep2011،ص4)
بنابراين، با توجه به اينکه هر فعاليتي مستلزم بر گرفتن موادي از طبيعت و دفع موادي ديگر درآن است، کليه فعاليت ها در راستاي هر هدفي بايد در چارچوب ظرفيت هاي محدود محيط زيست مورد بررسي قرار گيرد تا به بقا و پايداري محيط زيست لطمه اي وارد نگردد.
(همائي فر و ديگران،sep2011،ص1و2)
امروزه اکثر محققان و متخصصان اذعان دارند که گردشگري را بايد به شيوه اي کنترل شده، يکپارچه و پايدار و بر اساس برنامه ريزي عقلايي توسعه داد و مديريت کرد. (شاکري،1386،ص3) بر اين اساس، اگرچه گردشگري داراي آثار منفي بر محيط زيست است و گردشگران مصرف کننده منابع مي باشند، اما اين صنعت استعداد جايگيري در فرايند توسعه پايدار را دارد.
در اين ميان، مناطق ساحلي به خصوص سواحل ماسه اي به طور ذاتي براي انسان ها جاذب و از پتانسيل لازم جهت اجتماع گردشگران برخوردار است. اما نکته اي که نبايد فراموش شود اين است که “اکولوژي محيط زيست ساحلي” خيلي حساس و آسيب پذير بوده و فشار ناشي از فعاليت هاي توريستي مي تواند تعادل اکولوژيکي محيط را برهم بزند. (رحماني،1388)
در حال حاضر استفاده از مناطق ساحلي به يک معضل و مسأله تبديل گرديده و عموم اشخاص اعم از دولتي وخصوصي به عناوين و شيوه هاي مختلف در صدد بهره برداري حداکثر از ساحل هستند، که بدون توجه به منافع و لزوم بهره برداري بهينه و جمعي صورت مي گيرد.
يکي از روش هاي بررسي و ارزيابي تبعات مثبت و منفي و همچنين مديريت و برنامه ريزي توسعه گردشگري قبل از اجرا، ارزيابي آثار زيست محيطي(EIA) مي باشد. ارزيابي آثار زيست محيطي مي تواند ميزان مصرف منابع و پسرفت محيط زيست و اختلالات اجتماعي (که اغلب با توسعه اتفاق مي افتد) را کاهش دهد.(شاکري،1386،ص3)EIA به عنوان يک ابزار کارا براي رسيدن به آينده پايدار زيست محيطي در گردشگري ساحلي، همچنين ICZM (مديريت يکپارچه مناطق ساحلي) که يک فرايند انعطاف پذير و منطبق با مديريت منابع براي توسعه پايدار زيست محيطي در نواحي ساحلي است و هدف کلي آن حداکثر کردن منافع حاصل از مناطق ساحلي و حداقل کردن تضادها و برخورد ها و اثرات مخرّب فعاليت هاي انساني بر يکديگر مي باشد تا ضمن پررونق شدن صنايع گردشگري ساحلي در کشور، بستر آن نيز دچار معضلات زيست محيطي نگردد. (يزداني،1388)
منطقه چاف تا چمخاله (از شهر چاف و چمخاله) از مناطق ساحلي و توريستي استان گيلان محسوب شده که از توابع شهرستان لنگرود به شمار مي رود. استقرار بخش عظيمي از اراضي در کنار ساحل دريا که بدان جلوه خاصي داده است، از ديرباز مورد توجه بوده و بعد از ساحل شهرستان بندرانزلي دومين قطب توريستي از ساحل فعال درخطه گيلان به شمار مي رود.
اين منطقه به جهت توانايي هاي بالاي خود داراي فرصت هاي قابل توجهي براي توسعه پايدار است. استفاده از فرصت هاي بي نظير منطقه از آن جهت که بدون برنامه ريزي جامع و بدون توجه به توسعه پايدار بوده، خود به عاملي در جهت توسعه ناپايدار و تخريب و همچنين آلودگي محيط زيست بدل شده است. (ملکي،1388،ص280)
بنابراين، بررسي و مطالعه هر گونه عاملي که سبب کاهش توان (پتانسيل) محيط زيست و توريسم منطقه مورد مطالعه باشد، ضروري به نظر مي رسد.
1-2 اهميت و ضرورت تحقيق و کاربرد نتايج آن
انجام تحقيقات براي ارزيابي محيط طبيعي امري ضروري است، چرا که با ارزيابي نواحي مختلف، برنامه ريزان و طرح پردازان خواهند توانست با اطمينان خاطر با شناخت نواحي حساس، به خصوص نواحي حساس ساحلي به توسعه پايدار گردشگري دست يابند. اين مهم هم باعث جذب گردشگر مي شود و هم محيط را براي استفاده مناسب نسل هاي آينده حفظ خواهد کرد.
1-3 پرسش اصلي تحقيق (سؤال تحقيق )
– پيامدهاي زيست محيطي توسعه توريسم، در ناحيه چاف – چمخاله چيست ؟
– تأثير پيامدهاي زيست محيطي توسعه توريسم با روشEIA در ناحيه چاف – چمخاله به چه ميزان است؟
1-4 اهداف تحقيق
مهم ترين اهدافي که در پژوهش حاضر مدنظر قرار گرفته به شرح زير مي باشد:
ـ شناسايي انواع پيامدهاي زيست محيطي
ـ ارائه راهکار براي تعديل پيامدهاي سوء و توسعه پيامدهاي مثبت
1- 5 فرضيات تحقيق
ـ به نظر مي رسد که توسعه توريسم در ناحيه مطالعاتي آثار زيست محيطي به همراه دارد.
ـ بين کيفيت محيط زيست و افزايش تعداد گردشگران در ناحيه مطالعاتي رابطه وجود دارد.
1- 6 روش تحقيق
در اين تحقيق با بهره گيري از روش توصيفي ـ تحليلي و مدلEIA انجام شده که به بررسي وضع موجود پرداخته و ويژگي هاي منطقه را مورد مطالعه قرار داده و با توجه به اطلاعات موجود پيامدهاي زيست محيطي منطقه مورد مطالعه، بررسي مي شود. همچنين از نظر هدف، تحقيقي کاربردي محسوب مي‎شود.
1- 7 ابزار گردآوري
دراين تحقيق با توجه به لزوم جمع آوري اطلاعات محيطي از روش اسنادي (کتابخانه اي) و عكس استفاده مي شود.
– مطالعات اسنادي که شامل بررسي کتب، مقالات و پايان نامه هاي مرتبط با موضوع و مفاهيم مورد نظر نوشته شده است.
1- 8 روش تجزيه و تحليل اطلاعات
پس از جمع آوري اطلاعات و داده ها با تنظيم جداول و با استفاده از نرم افزار Excel و مدل EIA مورد تجزيه و تحليل كمّي و كيفي قرار خواهد گرفت تا متناسب با موضوع تحقيق، خروجي هاي مورد نظر ازآن استخراج شود.
1- 9 جامعه آماري پژوهش
جامعه آماري در پژوهش حاضر، ساکنان بومي منطقه چاف تا چمخاله است، که در آن در پي يافتن پاسخ فرضيات تحقيق و دستيابي به اهداف مورد نظر، اقدام به تدوين پرسشنامه در راستاي موضوع مورد بحث گرديد. لذا به طور نمونه از 100 نفر که شامل افراد بومي، کارشناسان و مديران بودند، به منظور نظر سنجي و تکميل پرسشنامه استفاده گرديد.
1- 10 پيشينه تحقيق
اساس يک پژوهش علمي، بر آگاهي هاي مهم در حوزه موضوع (مسأله) پژوهش استوار است. سوابق تحقيق دربرگيرنده حاصل کند و کاوها، پيرامون موضوع در کتاب ها، مقاله ها، گزارش پژوهش ها، پايان نامه ها در سايت ها و کتابخانه هاست. به سخن ديگر، پيشينه تحقيق، دربرگيرنده اطلاعات مهم و مربوطي است که خواننده را با نوشته ها و پژوهش هاي دانشگاهي و سازماني ديگران در زمينه مسأله پژوهش آشنا مي کند.
– رنجبريان و زاهدي (1379) در کتاب “برنا مه ريزي توريسم در سطح ملي و منطقه اي” به بررسي اهميت و شيوه هاي برنامه ريزي توريسم پرداخته و فرايند برنامه ريزي توريسم، ترسيم شده است و چنين نتيجه گرفته مي شود که اتخاذ روشي منسجم و حفظ توازن ميان عوامل اقتصادي، زيست محيطي، فرهنگي و اجتماعي براي برنامه ريزي در امر توريسم گامي مهم و اساسي است.
– داوود رهبر (1379) در مقاله “اثرات زيست محيطي صنعت گردشگري” ابتدا تاريخچه و وضعيت گردشگري در دنيا و ايران را تشريح و آنگاه به تبيين ارتباط گردشگري و محيط زيست پرداخته، سپس با شناسايي اثرات زيست محيطي گردشگري به تجزيه و تحليل مسائل مي پردازد و در پايان به منظور بهبود کار در آينده پيشنهادات و توصيه هايي ارائه مي دهد.
– اسماعيل کهرم (1374) در ترجمه کتاب “اکوتوريسم (نوشته ادينگتون)” ضمن برشماري توانمندي‎هاي محيط هاي طبيعي در جذب توريست و روش هاي مديريتي آنها به جنبه هاي منفي و مثبت اثرات محيط‎هاي طبيعي و حيوانات يا حتي فرهنگ مردم ساکن در آن نواحي مي پردازد و معتقد است در صورت عدم برنامه ريزي صحيح با از دست دادن جاذبه هاي طبيعي و تخريب محيط، عدم ورود توريست و ماندگاري هاي آنها را شاهد خواهيم بود.
– ژان باستيه و برنارد دزر (1377) در کتاب”شهر” گردشگري بي برنامه را همچون توسعه لجام گسيخته مي دانند که به احتمال زياد دورنما را خراب مي کند و آنچه را که در حقيقت موجب جذب گردشگر مي‎شود، نابود مي سازد.
– محدثه يزداني (1387) در مقاله اي تحت عنوان “اصول مديريت بهينه زيست محيطي در صنعت گردشگري ساحلي” افزايش جمعيت، بهره وري بي رويه ازمنابع، آلوده سازي مناطق ساحلي، توسعه فعاليت‎هاي ناسازگار با محيط و عدم هماهنگي بين فعاليت ها در نوار ساحلي را از مهم ترين دلايل ايجاد فشار بر اين مناطق مي داند. در اين مقاله آمده است که آينده پايدار زيست محيطي گردشگري ساحلي، وابسته به کنترل پيامدهاي زيست محيطي نامطلوب بر محيط است، که براي دسترسي به اين مهم راهکارهايي در4 بخش برنامه ريزي، قانونگذاري، ساختاري و پشتيباني در زمينه مديريت بهينه ارائه مي‎گردد، تا ضمن پررونق شدن صنايع گردشگري ساحلي در کشور، بستر آن نيز دچار معضلات زيست محيطي نگردد.
– عليپور و يغمايي (1391) در مطالعه اي تحت عنوان “توسعه گردشگري ساحلي و اثرات زيست محيطي” خسارت هاي جبران ناپذير ناشي از رونق گردشگري را در محيط زيست درياي خزر بررسي مي‎کنند. تمرکز اصلي اين مطالعه در منطقه بندرانزلي است و ضمن نشان دادن اثرات زيست محيطي توسعه گردشگري ساحلي، مهم ترين پيامدهاي ناشي از آن را تخريب پوشش گياهي، آلودگي آب هاي ساحلي و از بين رفتن چشم انداز ساحلي برمي شمارند.
– ظهورا دهشور، محمد باباپور و مريم رجحان (1391) در مقاله اي تحت عنوان “نقش اخلاق زيست محيطي در ارزيابي اثرات زيست محيطي” اشاره دارد که اخلاق زيست محيطي مي تواند در تمامي فرايندهاي ارزيابي اثرات زيست محيطي به طور غيرمستقيم نقش داشته باشد، اما در مرحله مشارکت عمومي مي تواند به طور مستقيم، نقش بارز و مؤثرتري ايفا نمايد. زيرا فعاليت ها و اقدامات انساني، قبل از آنکه هويت عملي به خود بگيرند، به شکل تصميم مي باشد و به دليل اينکه الگوهاي تصميم گيري از نظام هاي ارزشي پيروي مي کنند، تصميمات اخلاقي و به نفع محيط زيست اتخاذ خواهد شد.
– سيد مسعود منوري (1383) در کتاب “ارزيابي اثرات زيست محيطي طرح هاي گردشگري و طبيعت گردي” در مورد مراحل و گردش کار تهيه گزارش ارزيابي اثرات زيست محيطي و سازماندهي و مديريت و زمان بندي آن به بررسي و پژوهش پرداخته است.
– ابراهيم فتايي (1389) در مقاله “ارزيابي اثرات محيط زيست (EIA) پروژه دهکده توريستي سولان اردبيل” احداث وبهره برداري اراضي دهکده سولان مورد مطالعه قرار گرفته است. وضع موجود محيط زيست منطقه را از طريق مطالعات ميداني و کتابخانه اي مورد بررسي قرار داده و به شناسايي کليه فعاليت ها در اين زمينه اقدام کرده است. در نهايت با استفاده از روش هاي انجام ارزيابي محيط زيست، به معرفي اثرات مستقيم و غير مستقيم، کوتاه مدت و دراز مدت پرداخته و راهکارهايي براي حداقل آثار سوء و حداکثر آثار مطلوب پيشنهاد شده است.
– محدثه يزداني (1388) در مقاله “مديريت زيست محيطي در صنعت گردشگري ساحلي با استفاده از EIA” اشاره دارد به اينکه نوع پروژه ها، اندازه آنها و بستر طبيعت، پيامد هاي زيست محيطي متفاوتي را از نظر توسعه گردشگري دارا هستند. لذا بايد براي کنترل و کاهش پيامد هاي زيست محيطي ناسازگار و حفظ بستر چنين صنعت درآمد زايي از نظر توليد خالص ملي، مديريت زيست محيطي، نوع محدود سازي و قانونمند نمودن فعاليت هاي سازگار براي محيط زيست در چهارچوبي قابل قبول باشد وEIA نيز به عنوان يک ابزار کارا براي رسيدن به اين مهم است.
– فروغي ابري و ديگران (1388) در مقاله اي تحت عنوان “کاربرد روش ماتريس ارزيابي اثرات سريع (RIAM) براي ارزيابي اثرات زيست محيطي شهرک هاي گردشگري حاشيه زاينده رود، مطالعه موردي: شهرک گردشگري سامان” به بررسي در دو فاز ساختماني و بهره برداري و اثرات بر محيط هاي چهارگانه فيزيکي – شيميايي، بيولوژيکي- اکولوژيکي، اجتماعي- فرهنگي و اقتصادي – فني پرداخته اند. نتايج به دست آمده نشان داد که بر روي تمامي اجزاء محيط، اثرات منفي فعاليت هاي فاز ساختماني و بهره برداري وجود دارد و تنها آثار مثبت پروژه بر محيط اقتصادي- فني و تا اندازه اي در محيط اجتماعي- فرهنگي ديده مي شود. پژوهش حاصل بيان مي کند که ارزيابي پروژه هاي گردشگري به وسيله روش RIAM مي تواند امکان ارزيابي مجدد، سريع و شفاف تغييرات مهم و مقايسه گزينه هاي مختلف را فراهم نمايند.
– Ying-Ming Wong و ديگران (2006) در مقاله اي تحت عنوان “ارزيابي اثرات زيست محيطي با استفاده از رويکرد استدلال مدرکي” عنوان مي کنند که مشکلات ارزيابي اثرات زيست محيطي که اغلب توسط تعداد زيادي از شناسايي عوامل کيفي در طبيعت هستند، تنها مي تواند بر اساس قضاوت انسان مورد ارزيابي قرار گيرد و شامل پاره اي از ابهامات است که بايد الگو برداري شده و با روش ها و مدل هاي EIA مورد تجزيه و تحليل قرار گيرند. در اين مقاله، رويکردي با استدلال مدرکي (Evidential Reasoning) براي انجام تجزيه و تحليلEIA صورت گرفته و مجموعه اي از ارزيابي اثرات و عواقب اثرات زيست محيطي در ناسازگاري با محيط را مشخص مي کند. اين رويکرد تحليل جديدي را براي تصميم گيري موقعيت هايي فراهم مي کند که داراي طرحي صريح و روشن بوده و نياز به بهينه سازي در مسائل آن وجود دارد. نسخه هاي اصلاح شده آن براي نشان دادن روند جزئيات اجراي برنامه هاي کاربردي بالقوه در EIA بررسي مي شوند.
– Ali el-Naqa (2005) در مقاله اي تحت عنوان “ارزيابي اثرات زيست محيطي با استفاده از ماتريس ارزيابي اثرات سريع (RIAM) براي دفن زباله در الرصيفه اردن” به بررسي مشکلات دفن زباله در اين منطقه مانند آلودگي هوا، آلودگي آب هاي زيرزميني و بهداشت عمومي مي پردازد و سه گزينه براي از بين بردن اين اثرات مطرح مي کند: ارتقاء دفن موجود، ساخت يک نيروگاه بيوگاز و جابجايي آن. تجزيه و تحليل آن با استفاده از روش ماتريس ارزيابي اثرات سريع نشان داد که جابجايي براي دفن زباله با طرح جامع مديريت مي تواند حداقل اثرات منفي زيست محيطي در مجاورت آن را داشته باشد.
– Makoto Nishigaki و ديگران (2005) در مقاله اي تحت عنوان ” RIAM، ابزاري تحليلي در اولويت بندي مشکلات مديريتي منابع آب در کشور غنا” بيان مي کنند که افزايش جمعيت در غنا با کاهش ميزان بارندگي در قسمت هاي زيادي از کشور به طور جدي در تضاد قرار دارد،
Ankomah&Amisigo1998)(Gyau-Boakey&Tumblto,2000) (Opoku و استفاده از روش RIAMبه شکل کاملاً موفقي براي اولويت بندي مشکلات مديريت منابع آب و بيشترين توجه به آن بيان شده است. اين ليست اولويت بندي به عنوان تعميم انعکاس واقعي از وضعيت موجود و ارائه آن نزد صاحب نظران و آژانس هاي درگير با موضوع پذيرفته شده است. اين مطالعه نشان داد که روش RIAM مي تواند به راحتي در کشورهايي مثل غنا به عنوان يک ابزار بسيار مفيد براي اولويت بندي مسائلي مثل آنچه که در اين مقاله به آن پرداخته شده است، قرار گيرد.
1- 11 محدوديت هاي تحقيق
در انجام اين تحقيق همانند بسياري کارهاي تحقيقاتي، مشکلات و محدوديت هاي خاص وجود داشت که مهم ترين آن، نبود آمار و اطلاعات دقيق در زمينه بهره برداري بوده که نياز به آمار بعضي از اجزاء محيط در زمينه فعاليت هاي ساختماني بوده که در نهايت منجر به بهره برداري مناسب يا نامناسب از طرح هاي توسعه گردد.
2- 1 تعاريف و مفاهيم
2-1-1 توريسم و گردشگري
اصولاً بحث درباره اصطلاحات فني در هر حوزه علمي و ارائه تعريف يا چارچوبي مشخص از اين مفاهيم ضروري است؛ زيرا تعاريف، اساس مفروضات، نظريه ها و نظريه پردازي ها قرار مي گيرند. (کاظمي،1390،ص12)
توريسم، فعاليتي چند منظوره است، شامل ارتباطات و پديده ناشي از سفرها واقامت موقّتي مردماني که صرفاً براي اوقات فراغت يا مقاصد تفريحي سفر مي کنند. (سرابي،1378،ص72)
توريسم، مجموعه تعامل هايي است که در فرايند جذب و مهمانداري، بين توريست ها، سازمان هاي مسافرتي، دولت هاي مبدأ، دولت هاي ميزبان و مردم محلي برقرار مي شود.
(زاهدي،1390،ص4)
مفاهيم و تعاريف ارائه شده در مورد توريسم يا گردشگري بسيار است که خود دليلي بر پويايي ماهيت پديده گردشگري است. شايد به صورت خلاصه بتوان اين دلايل را در نکات زير جستجو کرد:
1- صنعت گردشگري به عنوان يک علم، علمي ميان رشته اي (interdisciplinary) محسوب مي شود که در گرو آميختن چندين علم مختلف با هم پوشي (overlap) مناسب است. جغرافيا، محيط زيست، معماري، کشاورزي، بازاريابي، تاريخ، حقوق، تربيت بدني، تجارت و بازرگاني، حمل و نقل، جامعه شناسي، اقتصاد، روان شناسي و علوم سياسي برخي از اين علوم محسوب مي شوند که هر يک به طور جداگانه رابطه اي خاص با مطالعات گردشگري دارند و به صورت مستقل بررسي مي شوند. مانند جغرافياي گردشگري، بازاريابي گردشگري، اقتصاد گردشگري وغيره.
2- گردشگري با توجه به تفاوت هاي مکاني و زماني، اشکال خاصي به خود مي گيرد، يعني گاهي محصول يک جامعه محسوب شده و ازآن تأثير مي پذيرد و گاهي نيز بر جوامع تأثير مي گذارد.
3- صنعت گردشگري به صورت مستقيم و غير مستقيم با مفهوم زمان ارتباط دارد و با توجه به تفاوت هاي فرهنگي جوامع مختلف، از آن تلقّي هاي متفاوتي نيز مي شود. به عبارت ديگر، مفاهيمي وجود دارند که با پديده زمان ارتباط مستقيمي دارند. مانند اوقات فراغت، زمان استراحت، زمان تفريح، زمان آزاد و…که هر يک معاني و مفاهيم ويژه اي دارند.
4- به کارگيري عبارت و پيشوند “صنعت” براي پديده گردشگري چالش هاي عديده اي در تعريف ماهيت آن به وجود آورده است. به بيان ديگر، دليل به کار گرفتن عبارت صنعت براي گردشگري اين است که به موازات توسعه گردشگري، بايد صنايعي نيز متحول شده که مستقيماً با گردشگري در ارتباطند. مانند انواع زيرساخت ها مثل حمل و نقل، صنايع ساختمان و غيره… در واقع، گردشگري به عنوان يک سيستم توليدي مطرح مي شود، سيستمي که براي راه اندازي و توليد آن بايد صنايع عمده اي متحول و ايجاد شوند.
از طرف ديگر، نبايد فراموش کرد که بخش عمده اي از فعاليت هاي حوزه گردشگري در بخش خدمات قابل بررسي است، مانند هتل داري و ارائه خدمات به مسافران و گردشگران که حتي در اين صورت نيز اين فعاليت ها به گونه اي وابسته به بخش صنعت اند. پس مي توان گفت که “گردشگري” مي تواند به مثابه علم، هنر و تجارت جذب گردشگران، حمل و نقل آنها، اسکان آنها و فراهم نمودن مؤدبانه نيازها و خواسته‎هايشان تعريف گردد. (حيدري چيانه،1390،ص18)
2- 2 تاريخچه گردشگري
اولين نوشته ها راجع به گردشگري در دايرة المعارف گردشگري و مسافرت، بر ابعاد تاريخي اين پديده تمرکز داشته اند. در حالي که تعاريف اوليه عمدتاً بر گردشگري به عنوان يک مولّد اقتصادي توجه داشتند، معاني اخير مفهومي کاملاً وسيع تر را پوشش مي دهند. (کاظمي،1390، ص 15)
پديده گردشگري عموماً بر بنياد عامل اساسي سفر و جابجايي قرار دارد که خود زاييده نيازهاي گوناگون رواني، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي انسان است. (شاکري،1386، ص2)
تئوري گردشگري در واقع ناشي از تفاوت ساختارهاي اجتماعي است و هر جا که از هر چيز، دو نوع متفاوت وجود داشته باشد، بي شک جذابيتي براي مهم نوع ديگر نيز پديد خواهد آمد و اين جذابيت ها همان انگيزه هاي تحرک و مسافرت محسوب مي شوند.
توريسم و تجربه هاي گردشگري به مفهوم امروزي خود، محصول جامعه کنوني انسان هاست؛ جامعه‎اي که به تعبير هِگل، بر پايه مدرنيسم شکل گرفته است و مدرنيسم نتيجه همان انقلاب صنعتي است. به بيان ديگر، صنعت گردشگري جديد، زاده انقلاب صنعتي است. اين صنعت با فراهم نمودن فرصت هايي براي استراحت، تمدّد روان و کسب انرژي جهت از سرگيري فعاليت هاي شغلي و اجتماعي، باعث مي شود انسان ها در جان و تن خود احساس تازگي کنند. (حيدري چيانه،1390،صص2و3)
2- 3 اشکال گردشگري
مي توان گفت که در اکثر طبقه بندي ها در نظر گرفتن ميزان بستگي به طبيعت مورد توجه است. عمده‎ترين انواع سفرهاي گردشگري و گونه شناسي آن را مي توان بر اساس عوامل زير ارائه نمود :
– دلايل و انگيزه سفر
– مدت سفر
– زمان سفر
– نوع جاذبه هاي گردشگري
– چگونگي سازماندهي
اشکال عمده گردشگري عبارتند از :
• گردشگري تفريحي recreation tourism
يکي از رايج ترين اشکال گردشگري نوين، تفريح مبتني بر ايجاد تفريحگاه براي گردشگران است که مي‎تواند يک مقصد گردشگري در نظر گرفته شود که معمولاً دامنه وسيعي از خدمات و امکانات گردشگري، از جمله امکانات تفريحي و استراحتي را ارائه مي کند.
• گردشگري شهري urban tourism
فعاليت هاي گردشگري در شهرهايي که غالباً گستر? وسيعي از جاذبه هاي تاريخي، فرهنگي،خريد، رستوران ها و جنب و جوش شهري را شامل مي شوند.
امروزه احداث يا عمران مجدد برخي از نواحي شهري از قبيل محله هاي تاريخي و نواحي ساحلي که به خصوص مورد استفاده گردشگري و اوقات فراغت ساکنان آن ناحيه ها قرار دارند، امري متداول است.
• گردشگري ماجراجويانه adventure tourism
يکي از انواع فعاليت هاي گردشگري که به سرعت در حال گسترش است، گردشگري با انگيزه خاص و ماجراجويانه است. اين نوع گردشگري، تجزيه فزاينده بازارهاي گردشگري را نشان مي دهد.
در واقع، گردشگري ماجراجويانه به فعاليت گردشگراني گفته مي شود که از نظر جسماني و شخصي خودشان را درگير امور غالباً خطرناک مي کنند. اين امور شامل شکار حيوانات وحشي، قايق سواري در تندآب، سفرهاي طولاني و دشوار در مناطق دور افتاده و…
• گردشگري مبتني بر منابع طبيعي ecotourism
اين نوع از گردشگري در حال حاضر توجه زيادي را به خود جلب کرده است و رشد فزاينده اي دارد. استفاده از منابع طبيعي مانند جنگل، دريا، کوه ها، کويرها و درياچه ها که غالباً هدف اصلي آن بوم شناسي محيط هاي طبيعي است. از سوي ديگر، با توجه به ورود مباحث جديدي نظير توسع? پايدار در جوامع مختلف، اکوتوريسم اهميت زيادي به دست آورده است.
افزون بر اشکال عمده گردشگري، گونه هاي مختلف ديگر گردشگري عبارتند از :
• گردشگري مذهبي religion tourism : شامل ديدار از اماکن مذهبي و انجام فرايض مذهبي
• گردشگري قومي ethnic tourism : شامل مسافرت به مناطق دورافتاده به منظور آشنايي با آداب و سنن و…
• گردشگري نوستالژيک : شامل مسافرت به مقاصدي که قبلاً براي اشخاص يادآور خاطرات ويژه اي است مانند سفر به مناطق جنگي
• گردشگري درماني health tourism : شامل مسافرت براي اهداف درماني مانند استفاده از چشمه هاي آبگرم
• گردشگري ورزشي : شامل ديدار از اتفاقات مهم ورزشي مانند المپيک
• گردشگري تجاري و بازرگاني : شامل مسافرت براي اهداف تجاري و بازرگاني مانند شرکت در نمايشگاه هاي تجاري وصنعتي
• گردشگري روستايي rural tourism : شامل بازديد از مناطق روستايي و ويژگي هاي منحصر به فرد آنها، مانند ماسوله و کندوان
• گردشگري تاريخي historical tourism : شامل ديدار از مناطق فرهنگي، تاريخي وجاذبه هاي قديمي
• گردشگري مبتني بر ديدار دوستان و بستگان visiting friends and relatives
(حيدري چيانه،1390، ص38)
2- 4 برنامه ريزي گردشگري
برنامه ريزي، واژه اي است که تعاريف بسيار گوناگون براي آن ارائه شده است و يافتن تعريفي واحد براي آن بسيار مشکل است. برنامه، نمايش منظم و يا رعايت سلسله مراتب فعاليت هاي مرتبط به هم و مرتبط به يک رشته تصميمات منظم و برحسب دوره هاي زماني مختلف است. به عبارت ديگر، برنامه ريزي تصميمات منظم بر اساس سلسله مراتب عمليات است. (شادکام بداغ،1390،ص18)
در بسياري از کشورها، گردشگري بدون پيروي از هرگونه سياست واقعي جهت حمايت و نگهداري از محيط طبيعي توسعه يافته است. علت آن در مواردي عدم توانايي مالي و بيشتر عدم آگاهي کافي از خساراتي است که گردشگري مي تواند ايجاد کند. (ولا و بيچريل،1390،ص247)
مقوله ارزيابي از مهم ترين ابعاد برنامه ريزي گردشگري محسوب مي شود، چرا که بايد ميان اهداف برنامه ريزي و فرايند برنامه ريزي، پيوند علمي و منطقي برقرار شود. از آنجا که صنعت گردشگري همواره داراي تأثيرات مثبت و منفي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و زيست محيطي در سطوح مختلف جوامع است، همين تأثيرات نقش ارزيابي در اين صنعت را دو چندان مي کند. (حيدري چيانه،1390،ص72)
مديريت و اجراي فعال برنامه ها و توجه فوري به پيامدهاي آشکار، اثرات مثبت را حداکثر و اثرات منفي را حداقل خواهد کرد. نظارت و هدايت گرايش هاي اجتماعي بايد يک بخش جاري و ثابت از تلاش‎هاي مديريت باشد. تلاش براي نظارت، خود مي تواند مشکلات نواحي را شناسايي کرده و به مسؤولان اين امکان را بدهد تا عکس العمل هاي خطرناک جامعه را در زماني مناسب، قبل از وقوع بحران خنثي کنند؛ اقدامي که متأسفانه جوامع اندکي به طور فعال به آن توجه دارند. (گوهري،1390،ص29)
در اين ميان، نقش دولت در عرص? گردشگري به برنامه ريزي، نظارت و کنترل بازمي گردد. در اين وظيفه دولت مي کوشد تا آثار گردشگري هر محيط طبيعي را کنترل نموده و به تعبيري ضمن تقويت آثار مثبت، آثار منفي را محدود سازد. به عنوان مثال و در قالب امر برنامه ريزي دولت مکلّف خواهد بود که موضوع گسترش و توسعه گردشگري در يک منطقه را به کمک صاحبان اطلاع و کارشناسان با توجه به چهارچوب ها و اهداف داراي اولويت خود برنامه ريزي کند و ضوابط فعاليت فعالين بخش خصوصي علاقه مند به سرمايه گذاري در زمينه گردشگري در اين محل را تعيين نمايد.
(رنجبريان وزاهدي،1390صص161و163) مناطقي که در آنها توسعه توريسم بدون استفاده از منافع برنامه ريزي صورت پذيرفته، مشکلاتي را به وجود مي آورند که براي ساکنين محلي زيان بار بوده و براي بسياري از توريست ها نيز نامطبوع است. (رنجبريان و زاهدي،1379،ص13)
بنابراين، برنامه ريزي صحيح و طراحي مناسب، به معناي عينيت بخشيدن به استفاده هاي ممکن از سرزمين است. (دهداردرگاهي و ديگران، sep2011،ص2)
در برنامه ريزي، توزيع متعادل خدمات، مستلزم تعيين مکاني منابع و تسهيلات به گونه اي است که همه اقشار جامعه به صورت متعادل به آنها دسترسي پيدا کنند. (رضويان وپودينه،1386) از ديگاه برنامه ريزي و ارزيابي زيست محيطي “نادرستي نوع استفاده از سرزمين” و”مديريت غلط”، بر مشکلات افزوده اند. بنابراين، عملاً گردشگري بايد در آمايش سرزمين نقش تعادل بخشي ايفا کند، نه اينکه مناطق خاصي پذيراي گردشگران و درآمدهاي گردشگري باشند و برخي مناطق به کلي از درآمدهاي گردشگري محروم بمانند. بايد عدالت اجتماعي در توزيع درآمدها و تعادل منطقه اي (عدالت جغرافيايي و عدالت منطقه اي) در توزيع زيرساخت ها رعايت گردد وگرنه تضادهاي منطقه اي، مشکلات اجتماعي را به وجود خواهد آورد. (پاپلي يزدي و سقايي،1390) لذا، در صورتي که گردشگري به گونه اي صحيح به کار گرفته و برنامه ريزي شود، مي تواند عامل ايجاد همبستگي و



قیمت: تومان


پاسخ دهید